ՀԿ-ՆԵՐԻ ԿԱՐԾԻՔԸ ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԽՈՐՀՐԴԻՆ ԿԻՑ ՓԱՍՏԱՀԱՎԱՔ ՀԱՆՁՆԱԺՈՂՈՎ ՍՏԵՂԾԵԼՈՒ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ ՆԱԽԱՁԵՌՆՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

11.09.2023

Սույն կարծիքը մշակած քաղաքացիական հասարակության կազմակերպություններն անընդունելի են համարում նման կարգավիճակով և լիազորություններով Փաստահավաք հանձնաժողովի ստեղծման գաղափարը և հորդորում Արդարադատության նախարարությանը շրջանառությունից ամբողջությամբ հանել տվյալ Նախագիծը։ 

Մեր պատկերացմամբ այն ամբողջությամբ հեղինակազրկում է մարդու իրավունքների համակարգային խախտումների շուրջ ճշմարտության բացահայտման և անցումային արդարադատություն իրականացնելու գաղափարը, որը դրվել էր հետհեղափոխական շրջանում մշակված ռազմավարական փաստաթղթերի հիմքում։ Մասնավորապես, Հայաստանի Հանրապետության դատա-իրավական բարեփոխումների 2019-2023թթ. ռազմավարության «Անցումային արդարադատության գործիքակազմի կիրառման միջոցով իրավունքի գերակայության ամրապնդում» վերտառությամբ գլխով նախատեսում էր նոր անկախ, ինքնավար մարմնի՝ Փաստահավաք հանձնաժողովի ստեղծումը։ Դրանից հետո՝ հետպատերազմական շրջանում, գործադիրի կողմից քննարկման դրվեց նման Հանձնաժողովը Մարդու իրավունքների պաշտպանին կից ստեղծելու գաղափարը, իսկ հիմա արդեն նախագիծ է մշակվել իջեցնելու հանձնաժողովի մանդատը Հանրային խորհրդի մակարդակին, որն անընդունելի է ստորև ներկայացված պատճառներով․

Ա Փաստահավաք հանձնաժողովի առաջարկվող մոդելը չի ունենա անհրաժեշտ հանրային հեղինակությունը, որպեսզի իր հետ համագործակցեն և իր գործունեությանն աջակցեն տուժածների խմբերը, պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմիններն ու հասարակական գործիչները:

Հանձնաժողովի ստեղծումը նախատեսվում է Հանրային խորհրդին կից, որը ինքնին չի վայելում հանրության լայն շրջանակների վստահությունը, և բազմաթիվ մասնագետների գնահատմամբ անարդյունավետ կառույց է։ Միչդեռ, այլ պետություններում Փաստահավաք հանձնաժողովների կամ Ճշմարտության հանձնաժողովների հիմնական ուժը բխում է հենց հանձնաժողովի անդամների անձնական և հասարակական դիրքից և անցած հետագծից։ Այսինքն, այս մոդելով նույնիսկ ամենաբարձր հատկանիշներով օժտված անձանց Հանձնաժողովում ընդգրկվելու դեպքում Հանձնաժողովը չի ունենա անհրաժեշտ հանրային աջակցությունը, քանի որ միշտ ասոցացվելու է Հանրային խորհրդի հետ։ 

Բ Փաստահավաք հանձնաժողովի առաջարկվող մոդելը չունի անկախության անհրաժեշտ երաշխիքները իր գործունեության անաչառության և օբյեկտիվության ապահովման համար։

Նմանատիպ մարմինների ձևավորման հարցում առաջնային կարևորություն ունեն Հանձնաժողովի անդամների ընտրության մեխանիզմը։ Միայն մասնակցային և օբյեկտիվ մեխանիզմներով հանձնաժողովի անդամների ընտրությունը և նման երաշխիքները կապահովեն ճշմարտության հանձնաժողովի աշխատանքի արդյունավետությունը և հանրային վստահությունը։ Այդ իսկ պատճառով, այլ պետություններում նման հանձնաժողովների անդամները ընտրվում են օրենսդիր մարմինների կողմից, իսկ թեկնածուների ցանկի ձևավորմանը մասնակցում են բազմաթիվ ինստիտուտներ, մասնագիտական համայնքներ, զոհերի խմբեր և այլն։ Հանձնաժողովի ձևավորման մեխանիզմները պետք է լինեն այնպիսին, որ երաշխավորեն հանձնաժողովի անկախությունը քաղաքական կուսակցություններից և գործող իշխանությունից, ինչպես նաև ազդեցիկ գործարարներից, կորպորացիաներից և այլ պետություններից։ Ընդ որում, կարևոր կլինի նաև ընտրված թեկնածուների բարեվարքության ստուգում անցկացնել բացառելու համար Հանձնաժողովի անդամների շրջանում հնարավոր շահերի բախումը։

Ելնելով վերոգրյալից՝ անընդունելի է Նախագծով առաջարկվող Հանձնաժողովի ձևավորման մոդելը։ Նման Հանձնաժողովը անկախ չի լինի, քանի որ իր անդամների ընտրությունը (Համաձայն Նախագծի՝ «Փաստահավաք հանձնաժողովի կազմավորման կարգը» վերտառությամբ 1110-րդ հոդվածի), իր եզրափակիչ զեկույցի հաստատումը (համաձայն Նախագծի՝ 5-րդ հոդվածի), ամենօրյա աշխատանքների կազմակերպումն ամբողջությամբ կախված են Հանրային խորհրդից (համաձայն Նախագծի 112-րդ հոդվածի)։ Մինչդեռ Հանրային խորհուրդը ձևավորվում է մեծամասամբ կառավարության  կողմից, իսկ Հանրային խորհրդի նախագահը առաջադրվում է ուղիղ վարչապետի կողմից։ Այսինքն, Հանրային խորհուրդն հենց ինքը չունի գործող իշխանությունից և գործադիրից անկախ աշխատելու երաշխիքներ, որպեսզի իր հերթին ապահովի Փաստահավաք հանձնաժողովի անկախությունն ու պաշտպանությունը քաղաքական ուժերի միջամտությունից։ 

Ոչ պակաս կարևոր է Հանձնաժողովի գործունեության ֆինանսական անկախությունը։ Սակայն Նախագիծը չի նախատեսում առանձին ֆինանսավորում Հանձնաժողովի անդամների աշխատանքi փոխհատուցման, փաստահավաք աշխատանքները ֆինանսավորելու նպատակով։ Ավելին, Նախագծով ամրագրվում է, որ Փաստահավաք հանձնաժողովի գործունեությունը հիմնված է կամավորության սկզբունքի վրա։ Մինչդեռ, անհրաժեշտ է բավարար վարձատրել Հանձնաժողովի անդամներին, որպեսզի նրանք ողջ նվիրումով, լիարժեք և անաչառ կերպով իրականացնեն իրենց առջև դրված խնդիրը։

Գ․ Փաստահավաք հանձնաժողովի առաջարկվող մոդելը չունի անհրաժեշտ մանդատ, որպեսզի արդյունավետ կերպով իրագործի իր առջև դրված խնդիրները:

Հանձնաժողովի արդյունավետ աշխատանքի ապահովման տեսանկյունից խիստ կարևոր է, որ Հանձնաժողովի անդամները հասանելիություն ունենան պետական, ծառայողական, առևտրային գաղտնիք համարվող տեղեկություններին։ Այսպես օրինակ՝ ոչ մարտական պայմաններում զինծառայողների սպանության դեպքերի քննությունը անխուսափելիորեն առնչվում է պետական գաղտնիք կազմող տեղեկություններին (ինչը և նախատեսված է Նախագծի 11․9-րդ հոդվածով)։ Սակայն, լինելով Հանրային խորհրդին կից կառույց, Հանձնաժողովը չի ունենա հեղինակության և աջակցության այն աստիճանը, որպեսզի պետական և  տեղական ինքնակառավարման մարմինները համագործակցեն իրենց հետ և տրամադրեն օրենքով պահպանվող տեղեկությունները։ Նախագիծը չի սահմանում նաև մեխանիզմներ այն դեպքերի համար, երբ նման տեղեկությունների տրամադրումը Հանձնաժողովին մերժվի։

Նախագծով չեն սահմանվում առանձին երաշխիքներ Հանձնաժողովի անդամների և աշխատակազմի, ինչպես նաև հավաքագրվող տեղեկատվության պաշտպանության և պահպանման համար, մինչդեռ դրանք անհրաժեշտ են իրենց գործունեության պաշտպանության համար։

Ավելին, Նախագիծը չի նախատեսում առանձին ընթացակարգ Հանձնաժողովի վերջնական զեկույցի տեսանելիության ապահովման և հանրային քննարկումների կազմակերպման ուղղությամբ։ Մինչդեռ եզրափակիչ զեկույցը Հանձնաժողովի բազմամյա աշխատանքի վերջնարդյունքն է, որն ամփոփում է մարդու իրավունքների խախտումները, դրանց պատճառները, առաջարկում լուծումներ և համակարգային բարեփոխումներ։ Նման մասշտաբի և կարևորության զեկույցի համար առնվազն խորհրդարանական լսումների կազմակերպման անհրաժեշտություն կա ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի կամ Գլխավոր դատախազի տարեկան հաղորդման քննարկման նմանությամբ։

Ելնելով վերոգրյալից՝ պահանջում ենք Արդարադատության նախարարությանը շրջանառությունից ամբողջությամբ հանել տվյալ Նախագիծը և սկսել նոր հանրային քննարկումներ անցումային արդարադատության հայեցակարգի և, մասնավորապես, Փաստահավաք հանձնաժողով ստեղծելու հայեցակարգի շուրջ։

Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամ

Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի- Վանաձորի գրասենյակ

Իրավունքների պաշտպանություն առանց սահմանների

Թրանսփարենսի ինթերնեյշնլ հակակոռուպցիոն կենտրոն

Իրավունքի զարգացման և պաշտպանության հիմնադրամ

Հանուն հավասար իրավունքների ՀԿ

Հանրային լրագրության ակումբ ՀԿ

Խաղաղության երկխոսություն ՀԿ

Դատապարտում ենք ոստիկանության անօրինական գործողությունները

14.06.2024
Ներքոստորագրյալ հասարակական կազմակերպություններս, իրավապաշտպաններս և անհատ անձինք խստորեն դատապարտում ենք ՀՀ ոստիկանության անօրինական գործողությունները և բռնարարքների յուրաքանչյուր դրսևորում, որոնք համակարգային անպատժելության հետևանք են՝ ապահովված ինչպես քննչական և դատախազական մարմինների, այնպես էլ դատական համակարգի կողմից։ Նախորդ տարիներին ոստիկանության ծառայողների կողմից հավաքների մասնակիցների և դրանք լուսաբանող լրագրողների նկատմամբ կատարված որևէ բռնարարքի, ինչպես նաև հատուկ միջոցների գործադրման համար ոստիկանության որևէ ծառայող պատասխանատվության և պատժի չի ենթարկվել։

Հայտարարություն մայիսի 27-ի ոստիկանության գործողությունների վերաբերյալ

29.05.2024
2024թ մայիսի 27-ին բողոքի ակցիաների ժամանակ ՀՀ ոստիկանության ծառայողների կողմից հասարակական կարգի պահպանմանն ուղղված գործողություններն ուղեկցվել են մասնակիցներին զանգվածային բերման ենթարկելով, որոշ մասնակիցների նկատմամբ բռնություններով, միջոցների ոչ իրավաչափ կիրառման դեպքերով։ ՀՅԴ կուսակցության գրասենյակի մոտ բռնություններ են կիրառվել նաև ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորի նկատմամբ։

Հայաստանի քաղհասարակության աջակցության նամակը վրացի գործընկերներին

05.04.2024
Սույն նամակով մենք՝ Հայաստանի քաղաքացիական հասարակության կազմակերպություններն ու անհատները, Ձեզ հայտնում ենք մեր խորը համերաշխությունը։ Մենք աջակցում ենք ձեզ՝ Վրաստանի կառավարության կողմից կանանց քաղաքական մասնակցության սահմանափակման եւ «Օտարերկրյա ազդեցության թափանցիկության մասին» օրինագծի վերաքննարկման տեսքով քաղաքացիական ազատությունները եւ մարդու հիմնարար իրավունքները սահմանափակելու ջանքերի դեմ ձեր քաջ դիմակայության համար։ Վստահ ենք, որ այս ժամանակներում, երբ ժողովրդավարությունը բոլոր կողմերից ենթարկվում է հարձակումների, առավել քան կարեւոր է ժողովրդավարամետ ուժերի համախմբումը եւ այն թուլացնելու փորձերի դեմ պաշտպանական պատերի կառուցումը՝ թե մեր տարածաշրջանում, եւ թե՛ դրանից դուրս։

Ոստիկանության շարունակական բռնությունների վերաբերյալ

03.04.2024
Թեև Ներքին գործերի նախարարության կողմից հայտարարվում են ոլորտի խնդիրների ընկալման և դրանց շուրջ բարեփոխումների իրականացման պատրաստակամության մասին, քաղաքացիների նկատմամբ շարունակական և համակարգային բռնությունների դեպքերի արձանագրումները փաստում են այդ բարեփոխումների թերի և անարդյունավետ լինելու վերաբերյալ։ Ոստիկանական համակարգում ներդրված չէ «բռնության նկատմամբ զրո հանդուրժողականություն» սկզբունքը, որը պետք է հիմք հանդիսանա քաղաքացիների հետ ոստիկանության ծառայողների ցանկացած շփումներում։ Ներքոստորագրյալ հասարակական կազմակերպություններս դատապարտում ենք ոստիկանության ծառայողների կողմից դրսևորվող շարունակական բռնությունները և խոշտանգումները:

ՔՀԿ-ների համատեղ զեկույցը ՄԱԿ-ի Խոշտանգումների դեմ կոմիտեին Ադրբեջանի 5-րդ դիտարկմանն ընդառաջ

28.03.2024
Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամը, «Իրավունքների պաշտպանություն առանց սահմանների» ՀԿ-ն, Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ հակակոռուպցիոն կենտրոնը, Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակը, Իրավունքի զարգացման և պաշտպանության հիմնադրամը և Մարդու իրավունքների միջազգային գործընկերությունը (IPHR) համատեղ զեկույց են ներկայացրել ՄԱԿ-ի Խոշտանգումների դեմ կոմիտեին՝ Ադրբեջանի Հանրապետության 5-րդ պարբերական զեկույցի դիտարկմանն ընդառաջ։

Հայաստանն ընդդեմ Ադրբեջանի միջպետական գանգատներից հրաժարվելու անթույլատրելիության վերաբերյալ

18.03.2024
Միջպետական գանգատներից հրաժարվելու վերաբերյալ ՀՀ գործադիր և օրենսդիր մարմինների ղեկավարների կողմից արտահայտած դիրքորոշումները խիստ մտահոգիչ են, որևէ պայմաններում անընդունելի, և ներքոստորոգրյալ հասարակական կազմակերպությունները պահանջում են Հայաստանի Հանրապետության Կառավարությունից որևէ պայմաններում և հանգամանքներում չհրաժարվել Ադրբեջանի դեմ ներկայացված միջպետական դատական գանգատներից և՛ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում (ՄԻԵԴ), և՛ ՄԱԿ Արդարադատության միջազգային դատարանում։

ՔՀԿ-ները պահանջում են ոստիկանական բարեփոխումներին ուղղված խորհրդարանական լսումներ՝ ՆԳ նախարարի մասնակցությամբ

14.02.2024
Հայաստանյան մի շարք ՔՀԿ-ներ նախատեսում են կոչ-պահանջագիր ներկայացնել ՀՀ Ազգային ժողով՝ Ներքին գործերի նախարարի մասնակցությամբ խորհրդարանական լսումներ անցկացնելու նպատակով։ Հասարակական կազմակերպությունները խորը մտահոգություն են հայտնում ոստիկանության բարեփոխումների վիճակի և առանցքային խնդիրների լուծման բավարար առաջընթացի բացակայության վերաբերյալ։

Անհապաղ ազատ արձակել Ադրբեջանի ձերբակալած հայերին. ՀԿ-ների հայտարարությունը

13.10.2023
2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի դեմ սանձազերծված ռազմական ագրեսիան հաջորդեց Լեռնային Ղարաբաղի տասնամսյա շրջափակման հետեւանքով առաջացած հումանիտար աղետին։ Այս ագրեսիան ակնհայտորեն միտված էր էթնիկ հայերի վերջնական տեղահանմանը։ Այնուհետեւ, հաշված օրերի ընթացքում ավելի քան 100 600 անձ ստիպված եղավ լքել իր տունը եւ ապաստանել Հայաստանում, ինչի արդյունքում Լեռնային Ղարաբաղի տարածքը ենթարկվեց վերջնական էթնիկ զտման։

Կանգնեցնել Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի դեմ ցեղասպանությունը․ ՔՀԿ-ների հայտարարությունը

19.09.2023
Պաշտպանության նախարարությունը պաշտոնապես հայտարարեց Լեռնային Ղարաբաղում այսպես կոչված հակաահաբեկչական գործողություն սկսելու մասին։ Այս պահին Շուշի քաղաքից ռմբակոծվում է Լեռնային Ղարաբաղի  մայրաքաղաք Ստեփանակերտը։ Սույն հայտարարությամբ հայաստանյան ՔՀԿ-ները դիմում են բոլոր միջազգային կառույցներին, կազմակերպություններին ու պետություններին, որոնց համար  որևէ նշանակություն ունի մարդու իրավունքները և մարդու անվտանգությունը․  Ո՛չ միայն դատապարտել Ալիևի բռնապետական ռեժիմի կողմից իրականացվող հրեշավոր գործողությունը, այլև՛ հստակ քայլեր ձեռնարկել՝ կանխելու Լեռնային Ղարաբաղի հայերի ցեղասպանությունը։

ՀԿ-ՆԵՐԻ ԿԱՐԾԻՔԸ ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԽՈՐՀՐԴԻՆ ԿԻՑ ՓԱՍՏԱՀԱՎԱՔ ՀԱՆՁՆԱԺՈՂՈՎ ՍՏԵՂԾԵԼՈՒ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ ՆԱԽԱՁԵՌՆՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

11.09.2023
Ս․թ․ օգոստոսի 22-ին ՀՀ արդարադատության նախարարության կողմից e-draft.am հարթակում հրապարակվել է «Հանրային խորհրդի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքում լրացումներ կատարելու մասին օրենքի նախագիծ (այսուհետ՝ Նախագիծ)։ Սույն Նախագծով նախատեսվում է ՀՀ հանրային խորհրդին կից ստեղծել Փաստահավաք հանձնաժողով, որը պետք է ուսումնասիրի 1991թ․ սեպտեմբերի 21-ից մինչև 2022թ․ ներառյալ ժամանակահատվածի իրադարձությունների և դեպքերի շրջանակում կամ դրանց հետևանքով տեղի ունեցած մարդու իրավունքների հիմնարար և պարբերական խախտումները, նպաստի հնարավոր խախտումների կանխարգելմանը, կրկնության բացառմանը, հասարակության սոցիալական վերափոխմանը, սոցիալական արդարության վերականգնմանը, հաշտեցմանը, խախտումներից և իրադարձություններից տուժած կամ դրանց բացասական հետևանքները այլ կերպ կրած անձանց իրավունքների ճանաչմանը, վերականգնմանը և պաշտպանությանը: